دکتر محمدحسین بهرامی
مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) با بازخوانی آرمانهای بنیادینِ تأسیس این مجموعه در سال ۱۳۶۸، گامهای راهبردی خود را برای استقرار هوش مصنوعی مولد در حوزههای پژوهشی محکمتر کرد. حجتالاسلام دکتر محمدحسین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) در این نوشتار با تبیین این حرکت تحولی، با یادآوری تأکیدات رهبر شهید مبنی بر ضرورت پیشگامی در فناوریهای نوین، از نهاییسازی «دستیار جامع علوم اسلامی» به عنوان ثمره چهار دهه مجاهدت فناورانه و تحقق عینی آن دوراندیشیِ تاریخی خبر داده است. سید احسان حائری ـ خبرنگار اطلاعات در استان قم
روایت پیشتازی
ازجمله ویژگیهای برجسته رهبر شهید، اهتمام ویژهٔ ایشان به علم و جایگاه آن در مسیر تمدنسازی بود؛ با الهام از کلام امیرالمؤمنین(ع) که فرمود: «العِلمُ سُلطان»، ایشان نقش این قضیه را در شکلگیری تمدن نوین اسلامی به عنوان آرمانی که برای جامعه ترسیم کرده بودند، کلیدی میدانستند. رهبر عزیز به بسیاری از ساختهای سختافزاری و نرمافزاری مورد نیاز برای شکلگیری یک تمدن جدید وقوف کامل داشتند و نسبت به تأسیس و توسعهٔ آن اقدام میکردند. ایشان بسیاری از نهادها، ساختارها و جریانها را برای شکلگیری این تمدن بزرگ اسلامی و به تعبیر خودشان «تمدن نوین اسلامی» ایجاد کردند.
یکی از ابعادی که ایشان به آن توجه خاص داشتند، استفاده از فنّاوریهای جدید، بهخصوص ابزارهای دیجیتال در مسیر تمدن اسلامی، بهویژه در حوزهٔ علوم اسلامی بود. شاید جذابترین نمود شروع این مسیر را بتوان در تولد مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و مسیری مشاهده کرد که در قریب به چهار دهه رهبری ایشان طی شد.
تأسیس مرکز نور
حدود سال ۱۳۶۷ و ۱۳۶۸ش، عده ای از دانشجویان و طلاب سعی کردند از فنّاوری دیجیتال که آن روز به صورت رایانه و کامپیوترهای ابتدایی در دسترس بود، به شکل حداقلی برای علوم اسلامی استفاده کنند. نمونههایی را در حوزهٔ رجال و کار موضوعی روی برخی مجلدات کتاب «بحارالأنوار» آماده کردند و سپس برای جلب حمایت و آغاز این مسیر، کار را به برخی نهادهای حوزوی و غیرحوزوی ارائه دادند.
در خلال این رفتوآمدها، خدمت رهبر شهید در سال ۱۳۶۸ رسیدند؛ یعنی در اولین سال آغاز رهبری ایشان. حضرت آقا از این کار استقبال کردند و سفارش نمودند که برای تداوم کار، طرحی ارائه دهیم تا آن را دنبال کنند. آقای دکتر علیرضا طالبپور ـ اولین مدیرعامل مرکز نور ـ میگفتند وقتی از جلسه بیرون آمدیم، زمان تعیین نکردیم که چه وقت طرح را بیاوریم؛ تصور کردیم باید منتظر بمانیم تا فرصت دوبارهای دست دهد؛ اما در فاصله کوتاهی، از دفتر رهبری تماس گرفتند که: حضرت آقا پیگیر طرح استفاده از کامپیوتر در علوم اسلامی هستند و کار به کجا رسیده است؟
آقای طالبپور نقل میکرد ما برای تأخیرمان به شکلی توبیخ هم شدیم، به طوری که در دومین جلسهای که دوستان خدمتشان رسیدند، فرمودند: «هر روزی که این کار به تأخیر بیفتد، خسارت است و شما باید با تعجیل این کار را دنبال کنید و به سرانجام برسانید.» این پیشبینی در سال ۱۳۶۸، با توجه به تحولات اینترنت و شگفتیهای هوش مصنوعی، بسیار درخور توجه است. به قول یکی از دوستان، سنگ بنای «مرکز نور» ده سال پیش از تأسیس شرکت گوگل گذاشته شده، که نشان از پیشتازی این مرکز دارد.
در همان جلسه، مبلغی را برای تأسیس مرکز اختصاص دادند و در اولین اساسنامه، ریاست عالیه مرکز با شخص ایشان بود که توصیههای جالبی درباره استفاده از این فناوری داشتند. ایشان در یکی از جلسات، ضمن اشاره به زحمت انتقال کتابها در گذشته، به داستان ابوالفرج اصفهانی اشاره کردند و فرمودند: «بیدار شو ابوالفرج! ببین که دنیا چقدر تغییر کرده است؛ الآن میتوان کتابخانه بزرگی را در یک هارد کوچک منتقل کرد.»
رایانه و نرمافزارهای اسلامی
نکته دوم این است که مقام معظم رهبری شخصاً نسبت به استفاده از رایانه اقدام کردند و خودشان کاربر محصولات بودند، چنانکه گفتند: «من رایانه کوچکی دارم و کارها را با آن انجام میدهم.» در جلسهای دیگر با اعضای هیأت امنا نیز تأکید کردند: «باید با این نرمافزارها انس بگیریم. من تا وقتی با آن انس نگرفته بودم، احساس میکردم پیدا کردن مطالب از طریق کتاب برایم راحتتر است؛ ولی زمانی که با نرمافزار انس گرفتم، دیدم اینجا کار سهولت بیشتری دارد.» ایشان به استادان و طلاب توصیه میکردند انس با رایانه را جدی بگیرند؛ چراکه حتی خودشان در فقه از این نرمافزار بهره میبردند.
نکته سوم این است که نگاه ایشان همواره روزآمد بود؛ اینگونه نبود که در نقطهای بمانند. آن روز که کامپیوتر آمد، مرکز را تأسیس کردند و وقتی گام دوم فنّاوری یعنی اینترنت رخ داد، شاهد بودیم که ایشان روی فضای مجازی و تأثیر آن بسیار تأکید داشتند.
ایشان شناخت درستی از تأثیرات فضای مجازی داشتند و بسیاری از اتفاقات آینده را پیشبینی کرده بودند. تأکیدشان بر شکلگیری «شبکه ملی اطلاعات» در کنار بهرهمندی از اینترنت، بسیار متوازن و متعادل بود. پایان این نگاه را میتوان در فضای هوش مصنوعی دید؛ ایشان پیش از دیگران برای حرکت کشور در این فضا تأکید کردند و هدفگذاری نمودند که ما باید جزء ده کشور برتر باشیم. همه اینها نشان میدهد نگرش رهبر شهید چقدر دقیق، بهروز و مؤثر بود.
دستاوردهای نوین مرکز نور
با آن سنگ بنا و حمایتها، امروز بزرگترین و ارزشمندترین بانک اطلاعات علوم اسلامی را در مرکز نور شکل دادهایم؛ چه در حوزه معارف شیعی، چه میراث اهلسنت و چه علوم انسانی. محصولات ما روی سکوهای مختلف عرضه شده و با دانشگاههای بزرگ دنیا مشترک است.
نکته مهمی که در آن هستیم، استفاده از هوش مصنوعی است. تقریباً سرآمد چتباتهای هوشمند امروز در اختیار ماست؛ از چتبات احادیث گرفته تا تفاسیر و کتب اسلامی. اخیراً نیز یک «چتبات گفتگو با رهبر شهید» آماده عرضه کردهایم که آثار و بیانات ایشان را در قالب یک چتبات عرضه میکند.
توفیق ما این بود که رهبر حکیم دیدگاههای خود را در موقعیت های مختلف بیان کردند و این میراثی است که کاربران میتوانند پاسخ سؤالات خود را با زبانی طبیعی و مستند به آثار ایشان دریافت کنند. این کار به مجموعه انتشارات انقلاب اسلامی ارائه شده که انشاءالله پس از تأیید نهایی، در اختیار عموم قرار خواهد گرفت.
آخرین دیدار
در آخرین جلسهای که خدمت ایشان رسیدیم، آقا از کارهای بینالمللی سؤال کردند و گفتند: «ما یک نماینده دانشگاهی در عربستان داشتیم؛ ایشان به من گفتند که بعضی از استادان دانشگاهی اهلسنت عربستان گفتهاند با آثار این مرکز، ما تازه با خیلی از اصول و معارف شیعه آشنا شدهایم که قبل از آن اطلاع نداشتیم.»
ما کموبیش از بازخوردها و حتی استبصار برخی افراد به واسطه این نرمافزارها باخبر بودیم، اما نقل این جمله از زبان مقام معظم رهبری، برایمان بسیار جذاب و ماندگار شد. امیدواریم میراثدار خوبی برای مسیری باشیم که ایشان ترسیم کردند.
شما چه نظری دارید؟